In Je ziet het niet delen Joanne Nihom en Joost Kadijk openhartige gesprekken met anderen over ongewenste kinderloosheid. Beide auteurs delen daarnaast hun eigen ervaringen met dit thema. Het resultaat is een veelzijdig boek over wensen, rouw en zingeving. De centrale vraag van Je ziet het niet wordt mooi samengevat aan het begin van het boek: hoe draag je het verdriet om een kind dat er nooit is gekomen? En hoe leef je met een leegte die anderen niet altijd zien, maar die er wel altijd is?
Nihom is schrijver en verteller. Eerder schreef ze al het boek over ongewenste kinderloosheid De leegte omarmen. Kadijk werkt in de publieke sector, met speciale aandacht voor mensen in kwetsbare posities. Daarnaast is hij vrijwilliger bij Freya, de vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen.
Verlies van een toekomst die er niet kwam
In het voorwoord schrijft Manu Keirse, auteur van meerdere boeken over verlies en verdriet, dat ouderschap niet pas begint met een zwangerschap of geboorte, maar bij het verlangen naar een kind. Dat vind ik een mooie gedachte, omdat het de groep van ouders inclusiever maakt. Hij stelt de vraag: “Is het wel echt een verlies? Jazeker! Je wilde moeder of vader worden en dat gebeurde niet. Wat word je dan wel? Welke toekomst is er dan nog?”
Juist dat laatste vind ik belangrijk. Bij ongewenste kinderloosheid gaat het niet alleen om het missen van een kind dat er niet is gekomen. Het gaat ook om het verliezen van een toekomstbeeld. Misschien had je jezelf al voorgesteld als moeder of vader, als gezin, als opa of oma. Als die toekomst er niet komt, moet je niet alleen omgaan met het gemis van een kind, maar ook afscheid nemen van een leven dat je voor jezelf had bedacht. Het is echt een groot verschil; een leven met of zonder kind(eren).
In het andere voorwoord, van psychiater Esther van Fenema, wordt benadrukt dat de weg naar ongewenste kinderloosheid geen rechte lijn is. Er kunnen naast lichamelijke oorzaken allerlei andere factoren een rol spelen. Ook dat komt verder in het boek duidelijk naar voren. Dat is voor mij herkenbaar, want ik heb geen vruchtbaarheidsproblemen (voor zover ik weet), maar heb vooral te maken gehad met een ingewikkeld levenspad door psychische problemen vroeger. Op alle levensgebieden heb ik qua ontwikkeling meer tijd nodig gehad. Nu ben ik bijna 39 en single.
Ik loop niet in de maat van mijn biologische klok..
Dagboekfragmenten, interviews en lijstjes
Je ziet het niet is mooi vormgegeven, met veel witruimte, enkele afbeeldingen en een prettig lettertype. Door het gebruik van verschillende kleuren is snel duidelijk welk soort tekst je leest en van wie. Het boek leest gemakkelijk. De verschillende tekstvormen – gesprekken, dagboekfragmenten, gedichten – zorgen voor afwisseling. Ook staan er veel rake citaten in, waarmee je snel tot de kern van een ervaring komt.
Daarnaast bevat het boek verschillende lijstjes, waaronder dingen die je liever niet hoort wanneer je ongewenst kinderloos bent. Bijvoorbeeld: “Zullen we een keertje ruilen?”, “Er zal wel een reden voor zijn” en “Laat het los.” Arghhh! Juist zulke opmerkingen laten zien hoe gemakkelijk anderen iets kunnen zeggen zonder te beseffen hoeveel pijn hun woorden kunnen veroorzaken. Achterin het boek staan ook afbeeldingen van kaarten met prachtige teksten die raken en enkele oefeningen die kunnen helpen bij het verwerken en onderzoeken van de eigen ervaringen.
Ik heb geen moederdingen en geen eigen gezinsleven. De andere kant is dat ik, ook omdat ik alleen ben, veel vrije tijd heb. Op papier klinkt dat heerlijk, maar in de praktijk is dat vaak confronterend. Ik kan wel mijn eigen gang gaan, mijn eigen tempo bepalen, maar de harde realiteit is ook dat er nooit iemand op mij wacht.
Eén van de geïnterviewden
Een boek dat me raakte
Mijn ervaring in het leven is dat je gemakkelijk mee praat over wat zichtbaar is en veel minder gemakkelijk over wat niet zichtbaar is. Een onvervulde kinderwens is bij uitstek zo’n onzichtbaar verdriet. Het is niet iets wat iemand aan de buitenkant hoeft te kunnen zien, maar dat betekent niet dat het er niet is. Als single kan je het proces bovendien niet delen met een partner en dat is soms eenzaam.
Het boek raakte me en was op verschillende momenten herkenbaar. Bijvoorbeeld de situatie waarin iemand vraagt of je kinderen hebt en je vervolgens de drang voelt om uitleg te geven en context te bieden. Alsof een eenvoudig antwoord niet genoeg is. Alsof stilte ruimte laat voor oordelen. Alsof je moet rechtzetten dat er niets mis met je is. Daardoor vertel je soms meer dan je eigenlijk zou willen. Een goed inzicht vind ik dat.
Je ziet het niet
De titel Je ziet het niet verwijst naar het onzichtbare verdriet dat met ongewenste kinderloosheid gepaard kan gaan. Ik vind die titel mooi, maar dubbel. Het belangrijkste probleem is immers niet dat de omgeving het verdriet niet ziet, maar het verdriet zelf. Tegelijkertijd kan het ontzettend zwaar zijn wanneer je dat verdriet alleen moet dragen. Gezien en erkend worden is daarom wel degelijk belangrijk. Rouw is ook iets dat blijft en het is fijn als het ook een terugkerend gespreksonderwerp is in plaats van een afgesloten hoofdstuk na één keer bespreken.
Dat doet me denken aan psychische en psychiatrische problematiek. Daar kan iemand niet alleen last hebben van de problematiek zelf, maar ook van het stigma en de reacties van anderen. Je wil niet weten hoeveel schaamte ik vroeger heb ervaren omdat ik in therapie was. Ik trok mezelf echt terug uit de bewoonde wereld. Je zou kunnen spreken van een primair en een secundair probleem, waarbij die twee elkaar vervolgens kunnen versterken. Iets vergelijkbaars kan gebeuren bij ongewenste kinderloosheid: het gemis is één ding, maar het onbegrip, de goedbedoelde adviezen en de maatschappelijke verwachtingen kunnen het verdriet nog zwaarder maken en eenzaamheid en frustratie geven.
Dagelijkse confrontaties
Het boek beschrijft ook hoe we dagelijks worden geconfronteerd met kinderen en gezinnen. Voor sommige mensen met een onvervulde kinderwens kan dat pijnlijk zijn. Het kan zelfs voelen alsof een leven zonder kinderen minder waardevol is. Aan triggers geen gebrek zeg maar.. Het varieert wel heel erg per persoon wat je wel en niet vervelend vindt. Sommigen gaan graag naar verjaardagen van kinderen, anderen niet of soms.
Zelf ervaar ik het bijvoorbeeld niet als storend wanneer er specifieke aandacht is voor kinderen, ouders en gezinnen. Een grote auto een gezinsauto noemen vind ik bijvoorbeeld logisch, omdat een gezin nu eenmaal behoefte kan hebben aan meer zitplaatsen. Ook positieve dingen die over ouderschap worden gezegd, mogen wat mij betreft gewoon benoemd worden. Als mensen zeggen dat kinderen het leven betekenis of zin geven, is dat hun ervaring en die hoeft niet kleiner gemaakt te worden.
Wat ik wel waardevol zou vinden, is dat daar meer aandacht voor andere vormen van relaties en zingeving naast komt te staan. Voor een bewust leven als single, ongewenst single zijn, bewust kindvrij leven en ongewenst kinderloos zijn bijvoorbeeld. Niet om het ouderschap minder belangrijk te maken, maar om te laten zien dat er meerdere manieren zijn waarop een leven betekenisvol en waardevol kan zijn.
Een kleurrijk palet aan ervaringen
Eén van de sterke kanten van Je ziet het niet is wel de diversiteit aan ervaringen. Mensen met verschillende culturele achtergronden, geaardheden en relatiestatussen komen aan het woord. Ook zijn er uiteenlopende beroepen vertegenwoordigd, waaronder een psycholoog, broeder en rouwcoach. Ook het feit dat zowel mannen als vrouwen aan het woord komen is waardevol. Die veelheid aan ervaringen laat zien dat ongewenste kinderloosheid geen eenduidige ervaring is. Iedereen maakt het op zijn of haar eigen manier mee. Hoe gaan ze ermee om? Wat helpt en wat juist niet?
Daarnaast komen verschillende oorzaken van kinderloosheid aan bod, zoals miskramen, verschillende redenen van onvruchtbaarheid en het ontbreken van een partner. Een perspectief dat ik bijzonder waardevol vond, is dat van iemand die wel het verlangen naar een kind had, maar bewust koos voor een leven zonder kind omdat het voor haar te belastend zou zijn. Dat is een perspectief dat ik vaak mis. Je kunt heel bewust kiezen voor geen kinderen, terwijl je wel een kinderwens hebt. Gezondheidsredenen kunnen bijvoorbeeld een rol spelen.
Ook mensen uit verschillende geloofstradities komen aan het woord. Voor mij persoonlijk voegen die passages minder toe. Tegelijkertijd kan ik me voorstellen dat geloof een belangrijke rol speelt in de manier waarop iemand naar een kinderwens en kinderloosheid kijkt. Voor mensen die gelovig zijn, kan het waardevol zijn om te lezen hoe anderen daarmee omgaan.
Van ‘wij’ en ‘zij’ naar begrip
De interviews kunnen helpen om het gesprek over ongewenste kinderloosheid aan te gaan. Niet alleen door te laten zien wat iemand doormaakt, maar ook door praktische handvatten te bieden voor hoe en wanneer je het onderwerp kunt aansnijden, bijvoorbeeld binnen vriendschappen. Ook de handelingsverlegenheid van de omgeving komt aan bod.
Ik weet nog goed dat toen jullie in dat medische traject zaten, ik het eigenlijk moeilijk vond om ernaar te vragen. Niet omdat ik niet betrokken was, integendeel. Maar ik wist gewoon niet hoe.
Een vriend van Kadijk
De gesprekken geven een kijkje in elkaars wereld: die van mensen met en zonder kinderen. Je krijgt meer zicht op de complexiteit van iemand leven en wat iemand heeft meegemaakt. Zelf vind ik het altijd belangrijk om me bewust te zijn van dat veel gezinnen met kinderen ook niet het ideaalplaatje hebben. Als je bijvoorbeeld een kindje hebt dat een ernstige ziekte of beperking heeft, heb je ook veel angst, verdriet en zorgen. We delen als mensen allemaal bepaalde emoties.
Ruimte voor verdriet én veerkracht
Ongewenste kinderloosheid gaat niet alleen gepaard met pijn en gemis, maar ook met kracht, veerkracht en wijsheid. Ik vind het mooi dat Je ziet het niet ruimte maakt voor beide kanten. Juist door het verdriet serieus te nemen, ontstaat er ruimte om te onderzoeken wat het leven nog meer kan bieden. Het boek laat zien dat je niet hoeft te kiezen tussen verdriet en een waardevol leven. Beide kunnen naast elkaar bestaan. Ik zelf ben daar ook zoekende in: wat nu, wat is mijn toekomst?
Ook het onderscheid tussen rouw en depressie vind ik trouwens goed beschreven. Rouw wordt in onze samenleving inderdaad soms ten onrechte gezien als een klinische depressie. Wel zou ik daaraan willen toevoegen dat het geen kwestie van óf-óf hoeft te zijn. Iemand kan tegelijkertijd rouwen om ongewenste kinderloosheid én een klinische depressie hebben. Dan is het belangrijk om beiden serieus te nemen.
Een aanrader
Je ziet het niet maakt het onzichtbare zichtbaar. Het boek is prettig geschreven en vaak beeldend, waardoor het gemis van kinderen – en later mogelijk ook kleinkinderen – invoelbaar wordt. Zowel voor mensen die het zelf meemaken als voor mensen die het van dichtbij meemaken. Nihom en Kadijk laten bovendien zien dat het mogelijk is om richting te geven aan een leven zonder kinderen, zonder daarmee het eerdere verlangen uit te wissen. Het is geschreven met veel wijsheid en gevoel, een combinatie die niet iedere schrijver weet te bereiken.
Je ziet het niet is in de eerste plaats een aanrader voor mensen die zelf te maken hebben met ongewenste kinderloosheid. Het kan erkenning bieden, woorden geven aan ervaringen die soms moeilijk uit te leggen zijn en laten zien dat je niet de enige bent. Maar het boek is ook waardevol voor mensen die meer begrip willen krijgen voor ongewenste kinderloosheid. Juist voor vrienden, familieleden en anderen die soms niet weten wat ze moeten zeggen of hoe ze het gesprek kunnen aangaan, biedt het een kijkje in een wereld die vaak onzichtbaar blijft. Ook voor hulpverleners die met volwassenen werken, vind ik het boek relevant. Het laat zien hoe complex ongewenste kinderloosheid kan zijn en hoeveel verschillende vormen het kan aannemen.
Je ziet het niet is geschreven door Joanne Nihom en Joost Kadijk en is in 2025 uitgegeven door uitgeverij Zilt. Het boek heeft 338 blz. Koop het boek bij je lokale boekhandel of bestel het bij Bol.com.
